Historiaurreak arrastro sakonak utzi ditu Manarian; Madalen aroko Silibranka kobazuloa edo neollitos aurreko Kobazar, Atxuri, Sailleunta eta Azkondo kobazuloak. Bisigodoen garaian (+VI-VII mendeak) liturgi pitxartxo bal aurkitu zen Manarian, berau Bilboko Arkeologia Erakusto-kian miretsi daiteke.
Durangoko merindadeko elizaurrea den legez, Gerediagako Batzarrean laugarren botua eta eserlekua izan zituen.
Herribarrutian armaetxe eta oinetxe ugari eralki ziren, Arana, Manaria, Iturriaga eta Garaitorre, azken honi, badirudi sua eman ziotela XV. mendean, alderdien arteko burruketan. Etxeko Ugazabak, Oroño de Arteaga jaunak. 1400 urte inguruan zera litzartu zuen: Gereta, Bizkarra, Legorra eta Luztarrioko baserritarrek urtean 20 marairekin lagundu zezatela, enfiteusian har-tutako baso zali balen truke.
Elizbarruti honetan 5 baseliza eraikiak izan ziren: Bakardadearen Ama Birgina, San Antonio, San Lorenzo, San Juan, San Martin eta Jesus Gurutzekoari eskeiniak.
Abelkuntzarako zelai ederrak zituen, Azkoitian bezalako jaspe beltz-txuridun harrobiak, bertatik, 1751.ean Madrilgo Erregejauregirako 22 pilare erauzti zirelarik; okre, lapitz eta burdin mehategiak Aztaganen; zator-paper lantegi bat, hainbat errota eta iturri ugari; Marko Arbina eta Iturretxeko burniurenak eta Iguenganako ur sulfuratuak. Elizaurreko lurrak artoa, garia, bababaltza, linoa eta arbia ematen zuten.
RSS